ČLANCI

ARTICLES

Search
  • Društvo sećanja

(Anti)Revolucionarni zaokret u sećanju

Updated: Jun 23, 2018

Filip Mitričević, 14. jun 2018.

Tekst je srpski prevod izvoda iz prezentacije održane na konferenciji u Zagrebu u maju 2018. godine.

Nakon pada Berlinskog zida, Istočna Evropa je zakoračila u tranzicioni period tokom kojeg je doživela kompletnu transformaciju političkih, ekonomskih i ideoloških paradigmi. Posle 45 godina pod komunizmom i Sovjetskim savezom, ove zemlje su započele svoje Evro-atlantsku „integraciju“ u liberalno-demokratski i kapitalistički model. Ovaj proces je praćen izrazitim osećajem anti-komunizma. Nekih 25 godina kasnije, ovaj se proces, ako ništa drugo, dodatno intenzivirao. Čini se da se cela Evropa, a naročito njen istočni deo, polako – ili ne toliko polako – okreće u desno.


Mi sada možemo videti kako se određene predstave o istoriji ove, nove, ujedinjene Evrope oblikuju prema nekim veoma jakim ideološkim stanovištima. I ta ideologija je često u službi potpune denuncijacije tih nekoliko decenija pod socijalističkim režimima, potpune denuncijacije socijalističke ideologije, pa čak i prosto levo orijentisane politike. Takođe, možemo videti kako se različite revolucije u evropskoj istoriji danas valorizuju i svrstavaju na potpuno suprotne strane spektra nametnutih vrednosti.


Oficijalna je politika EU da posmatra fašizam i socijalizam kao dva totalitarizma sa suptrotnih strana političkog spektra. Tako, osuđujući socijalizam na isključivo negativnu perspektivu; osuđujući, ali isto tako i naglašavajući samo njegove greške i zločine, kao da su ti negativni aspekti bili jedini; praveći ga jednako “lošim”, ako ne i gorim od fašizma. Na taj način, kompletno se briše jedno od najvećih dostignuća socijalizma – pobeda nad fašizmom u Drugom svetskom ratu, kao jedinom totalitarnom ideologijom.


Debata o pravoj prirodi, a naročito manifestacijama socijalističke ideologije je jedna koja verovatno nikada neće prestati. Ali, kada se nekom političkom stanovištu nameće određena vrednost ili karakterizacija, naša analiza mora biti – ili se bar truditi da bude – sveobuhvatna. Neću zalaziti u tu diskusiju u ovom trenutku, ali ne mogu da propustim priliku da parafraziram znamenitog hrvatskog istoričara, autora i javnu figuru, skoro preminulog Slavka Goldstina, koji je napisao da mi možemo zvati komunizam jednopartijskim sistemom, ili politilčkom diktaturom, ili bilo kako, ali nikako totalitarnim. Jer, socijalistička ideologija nije predstavljena samo rigidnom političkom i društvenom staljinističkom dogmom, nego i Pariskom komunom, Drugom internacionalom, sve do pojava kao što je moderni Evro-komunizam. Dok fašizam nije bio ništa drugo do totalitaran. Nikada nije imao ni tračak demokratije u svojim korenima, i to nije bila ideologija koja je služila ciljevima slobodne, socijalne pravde i jednakosti. Sledi, komunizam i fašizam nikada ne mogu biti isto.


No, najveći problem sa ovom modernom evropskom perspektivom o dva totalitarizma je taj što se ona meša i utiče na naše predstave o istorijskim događajima kao što su Francuska revolucija, Oktobarska revolucija, pan-evropski talas nacionalnih revolucija 1848, ali takođe i o Drugom svetskom ratu i njegovim posledicama – dajući nam čisto ideološko i političko sočivo kroz koje bi trebalo da gledamo na istoriju. Šta ona čini? Ona iskrivljuje našu sliku. Šta takođe ona čini? Ona nas gura ka određenom setu vrednosti za koji bi trebalo da znamo da nije dobar.

Gde smo mi u svemu ovome? Mi, kao nekadašnja zemlja Jugoslavija, i mi kao nezavisne nacije i države Srbija, Hrvatska, itd. Kao što je poznato, naša istorija nije ona ostatka zemalja istočnog bloka. Kroz Drugi svetski rat, decenije koje su usledile, i naročito kroz tranziciju iz jednog sistema u drugi, mi smo imali, pa, znatno drugačiji put. Nekako, završili smo na istom mestu kao i oni u 2018.


Odlučio sam da uzmem Srbiju kao primer post-socijalističkog društva u kojem anti-komunizam i njegovo anti-revolucionarno raspoloženje oblikuju i artikulišu društvene vrednosti. Štaviše, kako je krajnji rezultat tog procesa ubrzano brisanje identiteta baziranog na antifašističkoj borbi i sve veća fašistizacija našeg društva. Posmatrana sa aspekta istoriografije, obrazovanja, politike, zvanično proklamovanog sećanja, spomenika, pa čak i pop kulture, ova tema bi mogla da zauzme tomove i tomove analize. Ipak, smatram da je veoma važno uraditi makar i ovakvu prezentaciju kratkog pregleda stvari, a koji bi mogao da inspiriše mnogo širi pogled.

Kao što znamo, Jugoslavija se raspala u ekstremno nasilnim okolnostima izazvanim ideologijama ekstremnog nacionalizma. Iako možemo da pratimo određenu nit nacionalizma tokom poslednjih faza postojanja nekadašnje države, transformacija dominantnih narativa je ipak bila dosta nagla i nasilna, zha razliku od ostalih zemalja istočnog bloka.

Manje-više histeričan u svojim manifestacijama, anti-komunizam u Srbiji je konstanta od 90ih, evoluirajući u ideologiju i politički mejnstrim, nasilnični se sukobljavajući sa prethodnim sistemom vrednosti, kompletno negirajući prošlost i pokušavajući da “rehabilituju” staru/stariju, “pravu” i “adekvatnu” tradiciju.


S druge strane, kako se možemo distancirati od nesumnjive istorijske istine da je socijalistička revolucija proistekla iz osnove antifašističkog karaktera partizanskog pokreta? Da li bi trebalo prosto da zaboravimo određeni aspekat sopstvene prošlosti i da se okrenemo drugim, „adekvatnijim“ tradicijama, kao što je, recimo, naša srednjovekovna prošlost? Da li bi trebalo da pripišemo taj antifašistički karakter nekim drugim, opet „adekvatnijim“ pokretima i figurama? Da li bi trebalo da u potpunosti negiramo antifašistički karakter socijalističkog pokreta otpora tokom Drugog svetskog rata? Ili nam je, zapravo, dozvoljeno da kažemo da fašizam i nije bio tako loš, ili da bar nije bio ni izbliza tako loš kao užasi socijalizma i njegove revolucije? Posmatrajući trenutne društvene, političke i akademske procese u Srbiji, moj odgovor je: sve od ponuđenog.


Hajde da počnemo sa pregledom srpske istoriografije u poslednjih 25 godina. Možemo uočiti veoma snažan zaokret u odabiru tema, sadržaju i upotrebljenoj retorici. Pažnja mnogih srpskih istoričara odlutala je ka opskurno analiziranim alternativama partizanskom pokretu. Možemo uvideti veoma jasnu istoriografsku rehabilitaciju četničkog pokreta i njegovog vođe, Draže Mihailovića. Gotovo nebrojani apologetski martirologiji su napisani u pokušaju da se njihovi gresi istorijski operu. Drugi glavni razlog za tako nešto je napor da se Komunistička partija i partizanski pokret diskredituju kao antifašistički ili politički uopšte, nazivajući ih prosto „revolucionarnom, anti-srpskom, u određenoj fazi čak i anti-jugoslovenskom, komunističkom, dogmatskom grupom baraba, lopova i uzurpatora“. Neki autori, među kojima se mora podvući Kosta Nikolić, pokušavaju da negiraju svaku drugu svrhu postojanja Komunističke partije i partizanskog pokreta otpora do one stvaranja revolucionarnog haosa, nereda, anarhije i leve ideologije, upravljene isključivo protiv interesa srpskog naroda i dinastije Karađorđević. Komunisti i njihova propaganda se krive i za poraz u Aprilskom ratu, kao što su i optuženi za falsifikovanje „navodnog“ antifašističkog karaktera njihovog pokreta, bazirano na činjenici da su sa početkom akcija čekali na napad Nemačke na Sovjetski savez. Nikolić argumentira da nikada nije ni postojala namera partizanskog pokreta da preuzme ulogu antifašističkog, već da je to bila prosta varka usmerena ka sprovođenju socijalističke revolucije (videti knjigu „Mit o partizanskom jugoslovenstvu“, izdatu od strane državnog Zavoda za izdavanje udžbenika).


Nastavljajući ka zvaničnim srpskim udžbenicima istorije, možemo da uvidimo kako se ovo ideološko „akademsko“ stanovište prevodi u obrazovne prakse. Udžbenik istorije autora Đorđa Đurića i Momčila Pavlovića izdat 2017. godine od strane državnog Zavoda za izdavanje udžbenika, namenjen za starije razrede gimnazija, ne uključuje Komunističku partiju na spisak značajnih političkih partija ranih godina Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, već je prosto naziva „revolucionarnim pokretom“ koji propagira nasilnu promenu režima i preuzimanje vlasti. Takođe, karakterišući zabrane instruisane 1920. i 1921. od strane kralja Aleksandra kao zaslužene. Prelazeći na okolnosti Drugog svetskog rata, dobijamo četnički pokret okarakterisan kao prvi antifašistički pokret, u svojim korenima monarhistički, pro-jugoslovenski, u pokušaju da sačuva narod od retribucija okupatora i da sačuva vredosti kraljevine Jugoslavije živim. S druge strane, imamo partizanski pokret opisan kao nagao, anarhičan, revolucionaran, u pokušaju da svrgne monarhiste aktima revolucije. Iako se defeinišu kao pro-jugoslovenski, taj karakter im se stavlja pod sumnju jer su njihove namere, ponovo, prosto revolucionarne. Naravno, partizanski pokret je pobedio kao rezultat njihove uspešne obmane zapadnjih saveznika koji su se svrstali na njihovu stranu.


Na političkoj i pravnoj strani ovog procesa, imamo proces rehabilitacije Dragoljuba Mihailovića već završen, i tekući proces pravne rehabilitacije Milana Nedića. Obojice prikazanih kao žrtve totalitarnog, dogmatskog režima namerenog da kazni sve pro-srpske i anti-revolucionarne figure Drugog svetskog rata.


Kao efekat, ovo je praćeno serijom procesa vezanih za zvaničnu kulturu sećanja na Drugi svetski rat. Tako, nalazimo se u situaciji gde su spomenici posvećeni Drugom svetskom ratu podignuti za vreme socijalizma potpuno zapostavljeni, devastirani ili nestaju; suočavamo se sa rastućim brojem spomenika sa četničkom ikonografijom; suočavamo se sa inicijativom da se promeni ime Zrenjanina, kako ne bi više asocirao na neadekvatno nasledje antifašističke socijalističke revolucije, nego da kroz ime kralja Petra asocira na primarno srpsku borbu tokom Prvog svetskog rata, naše oslobođenje i ujedinjenje; Suočeni smo sa parlamentarnom inicijativom da se vojna akademija preimenuje Dražinim imenom; i zato smo u situaciji da smo bombardovani sadržajima pop-kulture sa četničkom ikonografijom.

Glavni rezultat svega ovoga može se sumirati rezultatima ankete koju smo kolega Andrija Popović i ja sproveli za potrebe istraživanja pre nekih godinu i po. Oni pokazuju da ogromna većina omladine, mlađih od 25 godina – opet većina njih sa Filozofskog fakulteta u Novom Sadu – smatra da je Jugoslavija iz Drugog svetskog rata izašla na gubitničkoj strani. Na kraju, kao posledica svega toga, suočeni smo sa ovakvim slikama na ulicama Beograda u 2018. godini:

U atmosferi denuncijacije bilo kakve vrste internacionalizma, nacionalni identitet biva asociran sa onim momentima ili aspektima prošlosti koji stvaraju kranje apsurdnu sliku o njegovoj navodnoj “čistoti”, da li u političkom, ideološkom ili etničkom smislu. I, ko je na vrhi liste neprijatelja? Jugoslavija. Ali, ipak ne možemo kriviti Jugoslaviju kao pojam, jer smo ipak imali jednu kojom je vladala srpska dinastija, i nastalu na temelju srpske patnje u Prvom svetskom ratu. Onda mora biti druga Jugoslavija, nastala na bazi socijalističke revolucije jugoslovenskih naroda proistekle iz njihove borbe da se oslobode fašističke okupacije. Takođe, ne možemo kriviti anti-fašizam kao pojam, jer koliko god to nekad i zvučalo primamljivo, takva vrsta revizionizma ne bi bila prihvaćena od strane javnog mnjena ili međunarodne zajednice. Šta nam je ostalo? Ostala nam je revolucija! Socijalistička revolucija koja je stvorila drugu Jugoslaviju.


Šta je krajnji zaključak svega ovog? Ugledni srpski sociolog Todor Kuljić kaže da svako sećanje na javnu i kolektivnu prošlost krije opasnosti politizacije. No, prošlost se ne menja i na sećanje se ne utiče bez razloga. Nacionalistički narativ se ne bavi demitologizacijom, nego otvorenom kritikom ideologije. Zaključci se formiraju pars pro toto: uzimaju se samo najgori aspekti socijalizma, a dobri se u potpunosti izostavljaju. Socijalizam i njegova revolucija se ne spominju u kontekstu antifašizma – koji hrvatski istoričar Vjekoslav Perica naziva najvećim istorijskim momentum i dostignućem Južnih Slovena – nego se spominje u kontekstu totalitarnog anti-nacionalnog neprijatelja osuđenog na status neželjenog nasleđa. Ovim ideološkim saltom mortale izvedenim od strane istoriografije i zvanične politike sećanja, naše antifašističko nasleđe nije u opasnosti, skoro je potpuno nestalo. Želeći da zaboravimo jedno, nesvesno smo zaboravili drugo.

250 views

© 2018 by The Remembrance Society.

All rights reserved.

  • Black Facebook Icon

Proudly created with wix.com

Irig, Serbia

drustvosecanja@gmail.com